close
تبلیغات در اینترنت
خطاهای ذهنی نوشتار (تنزیه و تشبیه خداوند-تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی)-بخش دوم

تذکر خطاهای ذهنی فلسفه و عرفان به روش عقل، تفکیک و مناظره

خطاهای ذهنی نوشتار "تنزیه و تشبیه خداوند- تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی" به قلم حجت‌الاسلام محمدحسن وکیلی بخش دوم     نظر دین در بحث تشبیه چیست؟ در نگاه ابتدایی به آیات و روایات می‌توان چنین نظراتی ارایه داد: 1-آیات و روایات حاکی از تشبیه خداوند به مخلوقات است 2-آیات و روایات حاکی از نفی تشبیه خداوند به مخلوقات است 3-...   سوال: بر اساس تذکرات قبلی، نفی تشبیه یا تنزیهی که متون دینی از آن سخن می‌گویند از کدام نوع تنزیه است؟ 1-تنزیه از شباهت در تمام حقیقت 2-تنزیه از شباهت…

banner
جستجوگر پیشرفته



خطاهای ذهنی نوشتار

"تنزیه و تشبیه خداوند- تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی"

به قلم

حجت‌الاسلام محمدحسن وکیلی

بخش دوم

 

 

نظر دین در بحث تشبیه چیست؟

در نگاه ابتدایی به آیات و روایات می‌توان چنین نظراتی ارایه داد:

1-آیات و روایات حاکی از تشبیه خداوند به مخلوقات است

2-آیات و روایات حاکی از نفی تشبیه خداوند به مخلوقات است

3-...

 

سوال: بر اساس تذکرات قبلی، نفی تشبیه یا تنزیهی که متون دینی از آن سخن می‌گویند از کدام نوع تنزیه است؟

1-تنزیه از شباهت در تمام حقیقت

2-تنزیه از شباهت در بعض از حقیقت

3-تنزیه از شباهت در صفت از نوع مفاهیم ماهوی

4-تنزیه از شباهت در وصف از نوع مفاهیم ثانی فلسفی

5-تنزیه از...

توجه: پرداختن به دسته بندی آیات و روایات در باب تشبیه نیازمند فرصتی دیگر و نوشتاری مستقل است و ما در این جا در صدد بیان کل روایات و دسته بندی آنها نیستیم در اینجا بعد از بررسی روایات در حد وسع، نتیجه آن به صورت موجز بیان و مورد استشهاد قرار می‌گیرد.

 

1-آیات و روایات موهم تشبیه خداوند:

برخی با استشهاد به آیات و روایاتی مدعی تشبیه خداوند هستند مثل:

ان الله سمیع علیم

ان الله سمیع بصیر

و...

توجه: این گونه آیات و روایات به وفور در قرآن و کتب روایی یافت می‌شود و نیازی به آدرس ندارد.

 

2-نفی تشبیه در متون دینی:

برخی متون دینی تشبیه خداوند را نفی کرده‌اند مثل:

عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ مَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ شَبَّهَهُ بِخَلْقِه‏   (بحارالأنوار  ج 3   ص  297 به همین مضمون در آدرس: بحارالأنوار  ج 4   ص  303- بحارالأنوار  ج5   ص  29 - التوحيد ص 47)

مَنْ شَبَّهَهُ بِخَلْقِهِ فَقَدِ اتَّخَذَ مَعَهُ شَرِيكا   (وسائل‏الشيعة  ج 28 ص  348)

مَنْ شَبَّهَهُ بِغَيْرِهِ فَقَدْ أَثْبَتَهُ بِصِفَةِ الْمَخْلُوقِينَ الْمَصْنُوعِينَ الَّذِينَ لَا يَسْتَحِقُّونَ الرُّبُوبِيَّة   (الكافي  ج1   ص 83 - التوحيد ص 247)

لَا حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَه‏   (بحارالأنوار  ج4  ص227 - عيون‏أخبارالرضا(ع) ج 1 ص 149)

لَا إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَه‏   (بحارالأنوار     ج4  ص 227 - الاحتجاج  ج 2  ص 398 - التوحيد  ص 34 - عيون‏أخبارالرضا(ع)  ج 1 ص  149)

لَا حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لَا إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَه‏ (نهج‏البلاغة  ص 272)

يا من شبهه و مثله غير موجود (المصباح‏للكفعمي ص  272)

 

3-تنزیه از هر نوع تشبیهی:

برخی روایات حکایت از تنزیه از هر نوع تشبیهی دارند مثل:

فَكُلُّ مَا فِي الْخَلْقِ لَا يُوجَدُ فِي‏ خَالِقِهِ‏ وَ كُلُّ مَا يُمْكِنُ فِيهِ يَمْتَنِعُ فِي صَانِعِهِ  (عيون أخبار الرضا عليه السلام ج‏1 ص 153 مثل این روایت را می‌توان در آدرس‌های زیر دید: تحف العقول ص 67 - التوحيد (للصدوق) ص 40 - الإحتجاج على أهل اللجاج(للطبرسي) ج‏2 ص 400 - بحار الأنوار (ط - بيروت) ج‏4  ص230 - بحار الأنوار (ط - بيروت) ج‏54  ص44 و  ج‏54  ص285 )

توجه: برخی بر اساس دسته‌ای از این نوع روایات قایل به تنزیه محض خداوند از هر نوع تشابهی به مخلوقات شده‌اند.

 

نگاه ما به "نظر دین در بحث تشبیه و تنزیه"

تذکر: همه می‌دانیم که نظر دین یعنی نظر خداوند؛ و نظر خداوند توسط فرستاده و رسول گرامی در قرآن و روایات امامان هدایت به مردم رسانده شده و در قرآن و روایات منعکس است.

تذکر: آنچه از مجموع متون دینی به دست می‌آید تنزیه محض است نظریه تنزیه تقریرات متفاوتی دارد نظر ما خواهد آمد- بخصوص با توجه با روایات ذیل تاکید بر تنزیه اقوی می‌شود:

فَكُلُّ مَا فِي الْخَلْقِ لَا يُوجَدُ فِي‏ خَالِقِهِ‏ وَ كُلُّ مَا يُمْكِنُ فِيهِ يَمْتَنِعُ فِي صَانِعِهِ  (عيون أخبار الرضا عليه السلام ج‏1 ص 153 مثل این روایت را می‌توان در آدرس‌های زیر دید: تحف العقول ص 67 - التوحيد (للصدوق) ص 40 - الإحتجاج على أهل اللجاج(للطبرسي) ج‏2 ص 400 - بحار الأنوار (ط - بيروت) ج‏4  ص230 - بحار الأنوار (ط - بيروت) ج‏54  ص44 و  ج‏54  ص285 )

مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْرِفُ اللَّهَ بِحِجَابٍ أَوْ بِصُورَةٍ أَوْ بِمِثَالٍ فَهُوَ مُشْرِكٌ لِأَنَّ حِجَابَهُ وَ مِثَالَهُ وَ صُورَتَهُ غَيْرُهُ وَ إِنَّمَا هُوَ وَاحِدٌ مُتَوَحِّدٌ فَكَيْفَ يُوَحِّدُهُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ عَرَفَهُ بِغَيْرِهِ وَ إِنَّمَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ عَرَفَهُ بِاللَّهِ فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ بِهِ فَلَيْسَ يَعْرِفُهُ إِنَّمَا يَعْرِفُ غَيْرَه‏  (الكافي (ط - الإسلامية) ج‏1 ص114)

سَأَلْتُهُ عَنِ اللَّهِ هَلْ يُوصَفُ فَقَالَ أَ مَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ بَلَى- قَالَ أَ مَا تَقْرَأُ قَوْلَهُ تَعَالَى- لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ قُلْتُ بَلَى قَالَ فَتَعْرِفُونَ الْأَبْصَارَ قُلْتُ بَلَى قَالَ مَا هِيَ قُلْتُ أَبْصَارُ الْعُيُونِ‏ فَقَالَ إِنَّ أَوْهَامَ الْقُلُوبِ أَكْبَرُ مِنْ أَبْصَارِ الْعُيُونِ‏ فَهُوَ لَا تُدْرِكُهُ الْأَوْهَامُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَوْهَامَ.  (الكافي (ط - الإسلامية)  ج‏1  ص 98)

مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَتَوَهَّمُوا اللَّهَ غَيْرَه‏  (الكافي (ط - الإسلامية)  ج‏1 ص 101)

مِنَ التَّوْحِيدِ أَنْ‏ لَا تَتَوَهَّمَه‏  (بحار الأنوار (ط - بيروت)  ج‏5  ص 58)

لَا يَلِيقُ بِالَّذِي هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُبَايِناً لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ مُتَعَالِياً عَنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى‏  (توحيد المفضل  ص 179)

كُلُّ مَا وَقَعَ فِي الْوَهْمِ فَهُوَ بِخِلَافِه‏  (التوحيد (للصدوق) ص 80)

كُلُّ مَا تُصُوِّرَ فَهُوَ بِخِلَافِه‏  (الإحتجاج على أهل اللجاج(للطبرسي)  ج‏1  ص 201)

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَعْجَزَ الْأَوْهَامَ أَنْ يَنَالَ إِلَّا وُجُودَهُ‏ وَ حَجَبَ الْعُقُولَ أَنْ تَتَخَيَّلَ ذَاتَهُ فِي امْتِنَاعِهَا مِنَ الشَّبَهِ وَ الشَّكْل‏  (الأمالي( للصدوق) 320 به همین معنا در آدرس: التوحيد (للصدوق) 73 )

الَّذِي بَانَ‏ مِنَ‏ الْخَلْقِ‏ فَلَا شَيْ‏ءَ كَمِثْلِه‏  (التوحيد (للصدوق)  32)

مُبَايِنٌ‏ لِجَمِيعِ‏ مَا أَحْدَثَ فِي الصِّفَات‏  (عيون أخبار الرضا عليه السلام  ج‏1 ص 121)

لَا يُوصَفُ بِشَيْ‏ءٍ مِنْ صِفَاتِ‏ الْمَخْلُوقِينَ‏ وَ هُوَ الْوَاحِدُ الصَّمَدُ مَا تُصُوِّرَ فِي الْأَوْهَامِ فَهُوَ خِلَافُه‏  (تحف العقول ص  244 - بحار الأنوار (ط - بيروت)  ج‏4  ص 301 )

احْتَجَبَ عَنِ الْعُقُولِ كَمَا احْتَجَبَ عَنِ الْأَبْصَارِ   (تحف العقول ص  245)

مَنْ‏ وَصَفَهُ‏ فَقَدْ حَدَّه  (نهج البلاغة (للصبحي صالح)  212(

تَعَالَى‏عَنْ صِفَاتِ‏ الْمَخْلُوقِينَ‏ عُلُوّاً كَبِيرا  (التوحيد (للصدوق) 76 -  بحار الأنوار (ط - بيروت)  ج‏4  ص 296)

فَلَا تُدْرِكُ‏ الْعُقُولُ‏ وَ أَوْهَامُهَا وَ لَا الْفِكَرُ وَ خَطَرَاتُهَا وَ لَا الْأَلْبَابُ وَ أَذْهَانُهَا صِفَتَه‏ (التوحيد (للصدوق)  ص45- بحار الأنوار (ط - بيروت) ج‏4 ص289)  

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَجُلٌ عِنْدَهُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَيِّ شَيْ‏ءٍ فَقَالَ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع حَدَّدْتَهُ‏ فَقَالَ الرَّجُلُ كَيْفَ أَقُولُ قَالَ قُلْ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ‏ أَنْ‏ يُوصَف‏  (الكافي (ط - الإسلامية)    ج‏1    117)

عَنْ زُرَارَةَ قَالَ‏ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع‏ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏ قَالَ ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ وَ نَسُوا الْمُوَقَّتَ وَ سَيَذْكُرُونَهُ يَوْماً وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ‏ خَالِقُهُ‏ وَ لَا مَنْ رَازِقُه‏  (علل الشرائع    ج‏1    117  به همین معنا در آدرس: المحاسن ج‏1    241 - تفسير العياشي    ج‏2    39  - تفسير العياشي    ج‏2    40 - بحار الأنوار (ط - بيروت)    ج‏3    280)

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ- وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏» قُلْتُ مُعَايَنَةً كَانَ هَذَا قَالَ نَعَمْ‏ فَثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ وَ نَسُوا الْمَوْقِفَ وَ سَيَذْكُرُونَهُ- وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ‏ خَالِقُهُ‏ وَ رَازِقُه‏  (تفسير القمي    ج‏1    248  - الوافي    ج‏3    492    - البرهان في تفسير القرآن    ج‏2    609    - بحار الأنوار (ط - بيروت)    ج‏5    237)

 

توجه: این روایات تنزیه محض از تمام صفات خلق و تنزیه از حقیقت خلق را می‌رساند.

توجه: روایات دیگری وجود دارد که به ظاهر متعارض با این روایات است. ولی وقتی به روایات دیگری مراجعه می‌کنیم نحوه جمع بین روایات متعارض را به ما آموزش می‌دهند و تعارض ظاهری آنها را از بین می‌برند برخی از آنها ذکر خواهد شد.

سوال: آیا آیات و روایات حاکی از علم و حیات و... که به اشتراک معنوی به خداوند و مخلوق نسبت داده می‌شود نافی تنزیه محض نیست؟ چرا تنزیهیان محض آیات و روایات تشبیه را نادیده می‌گیرند؟

تذکر: این آیات و روایات مورد اشاره هیچ کدام تشبیه را بیان نمی‌کنند بلکه تنها به خاطر به کار رفتن کلماتی که همان کلمات در مورد مثلا انسان هم به کار می‌رود موهم تشبیه در این صفات هستند.

تذکر: اگر این کلمات در همان معنایی به کار رفته باشند که در مورد مخلوقات به کار می‌روند تشبیه در صفات را نتیجه خواهد داد.

آیا تشبیه در صفات لزوما منجر به تشبیه در حقیقت می‌شود یا نه؟ این بحث نیاز به تفصیل دارد و در جای خود خواهد آمد ولی به صورت موجز می‌توان گفت که اگر معنای دقیق صفت روشن شود معلوم خواهد شد که ملازمه‌ای عقلی بین تشابه در صفات و تشابه در حقیقت وجود ندارد اگر صفت منتزع از فعل باشد نه ذات فاعل، تشابه در صفت لزوما نمی‌تواند به تشابه در حقیقت تسری داده شود هر چند در اکثر موارد به تجربه و عادت یافته باشیم که تشابه در صفت ناشی از تشابه در حقیقت است.

توجه: امامان هدایت در روایات ذیل به ما یاد داده‌اند که انسان در مراتب بالای توحید به این ادراک نایل می‌شود که صفت غیر از موصوف است و انسان قبل از آن مرحله به خاطر حکایتگری صفت از موصوف به خطای ذهنی صفت و موصوف را یکی می‌دانست بخصوص در صفات ذاتی این خطا مضاعف می‌شد. به استدلال عقلی روایات توجه ویژه شود:

كَمَالُ تَوْحِيدِهِ نَفْيُ‏ الصِّفَاتِ‏ عَنْهُ بِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ الْمَوْصُوفِ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ وَ شَهَادَتِهِمَا جَمِيعاً بِالتَّثْنِيَةِ الْمُمْتَنِعِ مِنْهُ الْأَزَلُ‏ فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ فَقَدْ حَدَّه‏  (الكافي (ط - الإسلامية)    ج‏1    140)

نِظَامَ تَوْحِيدِهِ نَفْيُ‏ الصِّفَاتِ‏ عَنْهُ‏ لِشَهَادَةِ الْعُقُولِ أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَخْلُوقٍ أَنَّ لَهُ خَالِقاً لَيْسَ بِصِفَةٍ وَ لَا مَوْصُوفٍ وَ شَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ بِالاقْتِرَانِ وَ شَهَادَةِ الِاقْتِرَانِ بِالْحَدَثِ وَ شَهَادَةِ الْحَدَثِ بِالامْتِنَاعِ مِنَ الْأَزَلِ الْمُمْتَنِعِ مِنْ حَدَثِهِ‏ فَلَيْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ ذَاتَهُ‏ وَ لَا لَهُ وَحَّدَ مَنْ نَهَّاهُ‏ وَ لَا بِهِ صَدَّقَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لَا حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ شَبَّهَهُ- وَ لَا إِيَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ (تحف العقول ص 61)

كَمَالُ تَوْحِيدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ‏ الصِّفَاتِ‏ عَنْهُ‏ لِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَه‏  (نهج البلاغة (للصبحي صالح) 39)

نِظَامُ تَوْحِيدِ اللَّهِ نَفْيُ‏ الصِّفَاتِ‏ عَنْهُ‏  لِشَهَادَةِ الْعُقُولِ أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ‏  وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَخْلُوقٍ أَنَّ لَهُ خَالِقاً لَيْسَ بِصِفَةٍ وَ لَا مَوْصُوفٍ وَ شَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ بِالاقْتِرَانِ وَ شَهَادَةِ الِاقْتِرَانِ بِالْحَدَثِ وَ شَهَادَةِ الْحَدَثِ بِالامْتِنَاعِ مِنَ الْأَزَلِ الْمُمْتَنِعِ مِنَ الْحَدَثِ فَلَيْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِيهِ ذَاتَهُ وَ لَا إِيَّاهُ وَحَّدَ مَنِ اكْتَنَهَهُ‏ وَ لَا حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لَا بِهِ صَدَّقَ مَنْ نَهَّاهُ‏  وَ لَا صَمَدَ صَمْدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ‏ وَ لَا إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ وَ لَا لَهُ تَذَلَّلَ مَنْ بَعَّضَهُ وَ لَا إِيَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ كُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ‏  وَ كُلُّ قَائِمٍ فِي سِوَاهُ مَعْلُولٌ- بِصُنْعِ اللَّهِ يُسْتَدَلُّ عَلَيْهِ وَ بِالْعُقُولِ يُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ وَ بِالْفِطْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ‏ خَلْقُ اللَّهِ الْخَلْقَ حِجَابٌ بَيْنَهُ‏ وَ بَيْنَهُمْ‏ وَ مُبَايَنَتُهُ إِيَّاهُمْ مُفَارَقَتُهُ إِنِّيَّتَهُمْ وَ ابْتِدَاؤُهُ إِيَّاهُمْ دَلِيلُهُمْ عَلَى أَنْ لَا ابْتِدَاءَ لَهُ لِعَجْزِ كُلِّ مُبْتَدَأٍ عَنِ ابْتِدَاءِ غَيْرِهِ وَ أَدْوُهُ إِيَّاهُمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنْ لَا أَدَاةَ فِيهِ لِشَهَادَةِ الْأَدَوَاتِ بِفَاقَةِ الْمُتَأَدِّينَ‏ وَ أَسْمَاؤُهُ تَعْبِيرٌ وَ أَفْعَالُهُ تَفْهِيمٌ وَ ذَاتُهُ حَقِيقَةٌ وَ كُنْهُهُ تَفْرِيقٌ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ وَ غُبُورُهُ تَحْدِيدٌ لِمَا سِوَاهُ‏ فَقَدْ جَهِلَ اللَّهَ مَنِ اسْتَوْصَفَه‏  (التوحيد (للصدوق) 34)

 

تذکر: با توجه به تذکرات عقلی روایات متوجه می‌شویم که صفاتی که به خداوند نسبت می‌دادیم ناشی از مرتبه پایین ما در توحید بوده است و آیات و روایات هم که برای عموم مردم نازل شده است در حد فهم عموم مردم با آنان سخن گفته است مثل:

اللَّهُ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يُدْرِكَ الْوَاصِفُونَ قَدْرَ صِفَتِهِ الَّتِي هُوَ مَوْصُوفٌ بِهَا وَ إِنَّمَا يَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ عَلَى‏ قَدْرِهِمْ‏ لَا عَلَى قَدْرِ عَظَمَتِهِ وَ جَلَالِهِ تَعَالَى اللَّهُ عَنْ‏أَنْ يُدْرِكَ الْوَاصِفُونَ صِفَتَهُ عُلُوّاً كَبِيرا  (التوحيد (للصدوق)    238 -  بحار الأنوار (ط - بيروت)    ج‏81    132)

إِنَّ اللَّهَ لَا يُوصَفُ وَ كَيْفَ يُوصَفُ وَ قَدْ قَالَ فِي كِتَابِهِ- وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ‏ فَلَا يُوصَفُ بِقَدَرٍ إِلَّا كَانَ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ.  (الكافي (ط - الإسلامية) ج‏1ص103)

 

توجه: چون اکثر انسان‌ها مبنی بر عادت و تعمیم‌گرایی تفکر می‌کنند و کمالات خود مثل علم و حیات و... را برای خداوند هم کمال فرض می‌کنند لذا امامان هدایت تذکر داده‌اند که:

كلما ميزتموه‏ بأوهامكم في أدق معانيه مخلوق مصنوع مثلكم مردود إليكم و لعل النمل الصغار تتوهم أن لله تعالى زبانيتين فإن ذلك كمالها و يتوهم أن عدمها نقصان لمن لا يتصف بهما و هذا حال العقلاء فيما يصفون الله تعالى به‏  (بحار الأنوار (ط - بيروت)    ج‏66    293)

 

در نتیجه هیچ تعارضی بین تنزیه محض و نسبت دادن صفات مخلوقین وجود نداشته است و تنها توهم تشبیه موجبات تعارض اولیه را به ذهن تداعی کرده بود. برای تکمیل کلام در روایت ذیل تعقل دقیق شود:

فَإِنْ قَالُوا كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ مُبَايِناً لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ مُتَعَالِياً عَنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قِيلَ لَهُمُ الْحَقُّ الَّذِي تُطْلَبُ مَعْرِفَتُهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ هُوَ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ فَأَوَّلُهَا أَنْ يُنْظَرَ أَ مَوْجُودٌ هُوَ أَمْ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ وَ الثَّانِي أَنْ يُعْرَفَ مَا هُوَ فِي ذَاتِهِ وَ جَوْهَرِهِ وَ الثَّالِثُ أَنْ يُعْرَفَ كَيْفَ هُوَ وَ مَا صِفَتُهُ وَ الرَّابِعُ أَنْ يُعْلَمَ لِمَا ذَا هُوَ وَ لِأَيِّ عِلَّةٍ فَلَيْسَ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ شَيْ‏ءٌ يُمْكِنُ لِلْمَخْلُوقِ أَنْ‏ يَعْرِفَهُ‏ مِنَ الْخَالِقِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ غَيْرُ أَنَّهُ مَوْجُودٌ فَقَطْ فَإِذَا قُلْنَا وَ كَيْفَ وَ مَا هُوَ فَمُمْتَنِعٌ عِلْمُ كُنْهِهِ وَ كَمَالُ الْمَعْرِفَةِ بِهِ وَ أَمَّا لِمَا ذَا هُوَ فَسَاقِطٌ فِي صِفَةِ الْخَالِقِ لِأَنَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ عِلَّةُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ بِعِلَّةٍ لَهُ ثُمَّ لَيْسَ‏ عِلْمُ الْإِنْسَانِ بِأَنَّهُ مَوْجُودٌ يُوجِبُ لَهُ أَنْ يَعْلَمَ مَا هُوَ وَ كَيْفَ هُوَ كَمَا أَنَّ عِلْمَهُ بِوُجُودِ النَّفْسِ لَا يُوجِبُ أَنْ يَعْلَمَ مَا هِيَ وَ كَيْفَ هِيَ وَ كَذَلِكَ الْأُمُورُ الرُّوحَانِيَّةُ اللَّطِيفَةُ فَإِنْ قَالُوا فَأَنْتُمُ الْآنَ تَصِفُونَ مِنْ قُصُورِ الْعِلْمِ عَنْهُ وَصْفاً حَتَّى كَأَنَّهُ غَيْرُ مَعْلُومٍ قِيلَ لَهُمْ هُوَ كَذَلِكَ مِنْ جِهَةٍ إِذَا رَامَ الْعَقْلُ مَعْرِفَةَ كُنْهِهِ وَ الْإِحَاطَةَ بِهِ وَ هُوَ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى أَقْرَبُ مِنْ كُلِّ قَرِيبٍ إِذَا اسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِالدَّلَائِلِ الشَّافِيَةِ فَهُوَ مِنْ جِهَةٍ كَالْوَاضِحِ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ وَ هُوَ مِنْ جِهَةٍ كَالْغَامِضِ لَا يُدْرِكُهُ أَحَدٌ وَ كَذَلِكَ الْعَقْلُ أَيْضاً ظَاهِرٌ بِشَوَاهِدِهِ وَ مَسْتُورٌ بِذَاتِه‏  (توحيد المفضل  ص 179)

 

نتیجه: آنچه از شواهد روایی به دست می‌آید این است که این صفات تشبیه خداوند به مخلوقات نیست بلکه به قدر عقول مردم حرف زدن است همانند پدری که برای بچه خود از مسایلی حرف می‌زند که در محدوده درک او نیست لذا با مثال زدن به چیزهایی که کودک می‌فهمد شناخت مثالی و در حد فهم او ارایه می‌دهد. مثلا شیرینی ازدواج را با مثال به شیرینی شکر برای او قابل درک و قابل لمس می‌کند و...

 

تذکر: باید توجه کرد که خداوند انیت دارد ولی انیتی که برای ما مجهول است و نفی شناخت انیت به معنای نفی انیت نیست ما هر چه در اندازه فهم خودمان در مورد خداوند می‌دانیم خداوند برتر و والاتر از آن است.

قَالَ لَهُ السَّائِلُ فَلَهُ إِنِّيَّةٌ وَ مَائِيَّةٌ قَالَ نَعَمْ لَا يُثْبَتُ الشَّيْ‏ءُ إِلَّا بِإِنِّيَّةٍ وَ مَائِيَّة   (الكافي (ط - الإسلامية)  ج‏1   84 )

توجه: دقت کنیم فرق بگذاریم بین شی و علم به شی؛ و به تبع آن فرق بگذاریم بین نفی شناختن شی و نفی شی. ما در این جا نفی شناخت انیت می‌کنیم نه نفی انیت داشتن خداوند.

خلاصه کلام این که آنچه ما از مجموع متون دینی می‌یابیم این است که: خداوند موجودی است که انیت دارد ولی ما به انیت او دسترسی نداریم و عقول ما از ادراک خداوند عاجز است و فقط قادر به ادراک موجود بودن خداوند است و روش فلاسفه برای ادراک خداوند که مبتنی بر قیاس خداوند به مخلوقات است روش نادرستی برای یافتن خداوند است لذا برای همیشه از یافت صحیح خداوند خود را محروم کرده و موجودات خیالی را به اسم خداوند معرفی می‌کنند که در واقع مخلوق خود آن‌ها است نه خدایی که دین معرفی می‌کند.

 

تذکر: کسانی که روایات تنزیه محض را به معنای نفی صفات محدود مخلوقین از خداوند می‌دانند باید شاهد روایی یا قرآنی بیاورند زیرا ما در مقام ارایه نظر دین بحث می‌کنیم نه نظر شخصی افراد که معمولا در تفکرات خود مبتلا به انواع خطاهای ذهنی هستند و حاصل تفکر خود را به عقل و تعقل منسوب می‌کنند.

تذکر: کسانی که قایلند لازمه معرفت خداوند تشبیه خداوند است به نوشتار "آیا شناخت خداوند ملازم با سنخیت است؟" مراجعه کنند.

تذکر: کسانی که لازمه عدم تشبیه را عدم یافت وجود خداوند و در نتیجه نیافتن وجود خداوند می‌دانند در این روایات تعقل کنند:

عَنْ زُرَارَةَ قَالَ‏ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع‏ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏ قَالَ ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ وَ نَسُوا الْمُوَقَّتَ وَ سَيَذْكُرُونَهُ يَوْماً وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ‏ خَالِقُهُ‏ وَ لَا مَنْ رَازِقُه‏  (علل الشرائع    ج‏1    117  به همین معنا در آدرس: المحاسن ج‏1    241 - تفسير العياشي    ج‏2    39  - تفسير العياشي    ج‏2    40 - بحار الأنوار (ط - بيروت)    ج‏3    280)

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ- وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏» قُلْتُ مُعَايَنَةً كَانَ هَذَا قَالَ نَعَمْ‏ فَثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ وَ نَسُوا الْمَوْقِفَ وَ سَيَذْكُرُونَهُ- وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ‏ خَالِقُهُ‏ وَ رَازِقُه‏  (تفسير القمي    ج‏1    248  - الوافي    ج‏3    492    - البرهان في تفسير القرآن    ج‏2    609    - بحار الأنوار (ط - بيروت)    ج‏5    237)

توجه: این بحث بسیار دقیق نیاز به تذکرات ویژه دارد و به حول و قوه الهی در نوشتاری مستقل خواهد آمد.

 

 

بخش سوم خطاهای ذهنی نوشتار (تنزیه و تشبیه خداوند-تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی) خواهد آمد. ان شاء الله


:: امتیاز: نتیجه : 0 امتیاز توسط 0 نفر مجموع امتیاز : 0

:: بازدید : 451
:: ارسال شده در: خطاهای ذهنی ,
:: مطالب مرتبط: وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 1– مقدمه , خطاهای ذهنی نوشتار -معنای سنخیت در فلسفه-آقای وکیلی , خطاهای ذهنی استاد فیاضی , خطاهای ذهنی نوشتار(تنزیه و تشبیه خداوند-تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی)-بخش سوم , خطای ذهنی (ریشه‌های مکتب تفکیک از زبان غرویان) و کتاب (جدال با مدعی) آقای غفاری ,
:: برچسب‌ها: خطاهای ذهنی , تنزیه , تشبیه ,
نویسنده
نویسنده : کریم حکیمی فرد
تاریخ : [سه شنبه 24 بهمن 1391 ] [ 5:5]
تاریخ
ارسال نظر برای این مطلب

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی
آخرین مطالب ارسالی
عارف و صوفی چه می گویند؟ تاریخ : شنبه 16 فروردین 1393
آقای امینی و تشکیک عامی!؟ - بخش دوم بحث علمی تاریخ : دوشنبه 29 مهر 1392
آقای امینی و تشکیک عامی!؟ - بخش اول حواشی تاریخ : جمعه 26 مهر 1392
وحدت وجود در نگاه آقای امینی!؟ تاریخ : سه شنبه 09 مهر 1392
‏ وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 2 – توصیف 5 تاریخ : دوشنبه 08 مهر 1392
‏ وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 2 – توصیف 4 تاریخ : یکشنبه 07 مهر 1392
وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 2 – توصیف 3 تاریخ : شنبه 06 مهر 1392
‏وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 2 – توصیف 2 تاریخ : پنجشنبه 04 مهر 1392
وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 2 – توصیف 1 تاریخ : چهارشنبه 03 مهر 1392
وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 2 – توصیف 0 تاریخ : چهارشنبه 03 مهر 1392
میرزا مهدی اصفهانی و تفکیک تاریخ : شنبه 30 شهریور 1392
تفکیک عقل از نقل یا تفکیک فلسفه از نقل!؟ تاریخ : پنجشنبه 28 شهریور 1392
جریان تفکیک یا مکتب تفکیک!؟ تاریخ : چهارشنبه 27 شهریور 1392
میلاد امام رضا(ع) مبارک تاریخ : دوشنبه 25 شهریور 1392
تتمه تفکیک چیست و تفکیکی کیست؟ تاریخ : جمعه 22 شهریور 1392
تفکیک چیست و تفکیکی کیست؟ تاریخ : پنجشنبه 21 شهریور 1392
وحدت وجود نظریه‌ای خردستیز 1– مقدمه تاریخ : چهارشنبه 20 شهریور 1392
مناظره یا مشاجره!؟ تاریخ : یکشنبه 10 شهریور 1392
اطلاعیه تاریخ : سه شنبه 05 شهریور 1392
پاسخ به شروط آقای امینی برای مناظره تاریخ : پنجشنبه 31 مرداد 1392
اعلام مناظره چرا مخفیانه!؟ تاریخ : سه شنبه 29 مرداد 1392
اعلام مناظره وبلاگ amini142.parsiblog.com تاریخ : سه شنبه 29 مرداد 1392
مناظره یا پز مناظره!؟ تاریخ : یکشنبه 20 مرداد 1392
خطاهای ذهنی نوشتار -معنای سنخیت در فلسفه-آقای وکیلی تاریخ : دوشنبه 14 اسفند 1391
خطاهای ذهنی نوشتار (تنزیه و تشبیه خداوند-آقای وکیلی)-بخش چهارم و پایانی تاریخ : پنجشنبه 03 اسفند 1391
حذف نظرات نوشتارهای آقای وکیلی تاریخ : چهارشنبه 02 اسفند 1391
خطاهای ذهنی استاد فیاضی تاریخ : سه شنبه 01 اسفند 1391
خلاصه ای از (تعارض قاعده ضرورت علی با اختیار) تاریخ : یکشنبه 29 بهمن 1391
هشدار به سایت فارس نیوز و مشرق نیوز تاریخ : یکشنبه 29 بهمن 1391
خطاهای ذهنی نوشتار(تنزیه و تشبیه خداوند-تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی)-بخش سوم تاریخ : سه شنبه 24 بهمن 1391
تذکری کوتاه به آقای رمضانی تاریخ : سه شنبه 24 بهمن 1391
خطاهای ذهنی نوشتار (تنزیه و تشبیه خداوند-تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی)-بخش دوم تاریخ : سه شنبه 24 بهمن 1391
خطای ذهنی (ریشه‌های مکتب تفکیک از زبان غرویان) و کتاب (جدال با مدعی) آقای غفاری تاریخ : پنجشنبه 12 بهمن 1391
خطاهای ذهنی نوشتار (تنزیه و تشبیه خداوند- تفاوت تشبیه کلامی و عرفانی) - بخش اول تاریخ : سه شنبه 10 بهمن 1391
تفکیک اندیشه از نوشتار تاریخ : شنبه 07 بهمن 1391
تفکیک مطالب علمی از حاشیه‌ها تاریخ : شنبه 07 بهمن 1391
نقدی بر وبلاگ خطاهای ذهنی تاریخ : چهارشنبه 04 بهمن 1391
سخنی با مخالفان فلسفه و عرفان تاریخ : یکشنبه 01 بهمن 1391
آیا شناخت خداوند ملازم با سنخیت است؟ تاریخ : یکشنبه 24 دی 1391
تذکراتی کوتاه درباره هدف وبلاگ خطاهای ذهنی تاریخ : شنبه 23 دی 1391
معانی محال تاریخ : پنجشنبه 21 دی 1391
انواع نقد تاریخ : چهارشنبه 20 دی 1391
سراب فلسفه تاریخ : چهارشنبه 20 دی 1391
تشبیه خداوند در اصالت وجود تاریخ : سه شنبه 19 دی 1391
خطای ذهنی اشتراک لفظی عرفان تاریخ : سه شنبه 19 دی 1391
مجبور به مجبوریت انسان در فلسفه و عرفان تاریخ : دوشنبه 18 دی 1391
فرق بین فلاسفه و گزاره های فلسفی تاریخ : یکشنبه 17 دی 1391
مخالفت گزاره های فلسفی با متون دینی تاریخ : شنبه 16 دی 1391
خلط بین یقین منطقی و یقین روانی تاریخ : جمعه 15 دی 1391
نقد مغرضانه تاریخ : چهارشنبه 13 دی 1391
user
progress عضو شويد

نام کاربری :
رمز عبور :

progress فراموشی رمز عبور؟

progress عضویت سریع
نام کاربری :
رمز عبور :
تکرار رمز :
ایمیل :
نام اصلی :
کد امنیتی : * کد امنیتیبارگزاری مجدد
آمار مطالب آمار مطالب
کل مطالب کل مطالب : 55
کل نظرات کل نظرات : 1
آمار کاربران آمار کاربران
افراد آنلاین افراد آنلاین : 1
تعداد اعضا تعداد اعضا : 3

کاربران آنلاین کاربران آنلاین

آمار بازدید آمار بازدید
بازدید کلی بازدید کلی : 32,994

اطلاعات شما اطلاعات شما
آِ ی پیآِ ی پی : 54.227.31.145
مرورگر مرورگر :
سیستم عامل سیستم عامل :
RSS

Powered By
Rozblog.Com
Translate : RojPix.ir